Zmarł poeta Naum Mojsiejewicz Korżawin (Mandel)

Władysław Sokołowski

22 czerwca 2018 roku w Durham, Północna Karolina (USA), zmarł Nahum (Naum) Moiseyevich Korzhavin, właśc. Mandel, poeta, prozaik, tłumacz, dramaturg. Stalinowski zesłaniec, więzień sumienia, dysydent. Niewiele jest informacji w języku polskim o Poecie, którego przyjaciele i znajomi zwali Niomą albo Emą.

Urodził się 14 października 1925 roku w Kijowie w rodzinie żydowskiej. Dziadek był cadykiem, matka stomatologiem. Mieszkali przy ulicy Wołodymirskiej 97 B, róg Żylianskiej. Początkowo uczył się w ukraińskiej szkole Nr 95 przy ul. Żylianskiej, a od klasy czwartej w rosyjskiej szkole średniej Nr 44. Usunięty z niej w wieku 15 lat „za chuligaństwo”, z powodu konfliktu z nauczycielem. Wcześniej interesował się poezją, tworzył, czym zwrócił uwagę Nikołaja Asiejewa – poety i działacza rosyjskiego futuryzmu. Na początku wojny ewakuowany z rodzicami do miasta Sim w obwodzie czelabińskim.

W 1944 r. przyjechał do Moskwy i w następnym roku rozpoczął studia w Instytucie Literackim im. Gorkiego. W 1947 r. aresztowany w ramach stalinowskiej kampanii „walki z kosmopolityzmem”, po 8 miesiącach więzienia jako „społecznie niebezpieczny element”, skazany na zsyłkę i odprawiony do wsi Czumakowo na Syberii (1948-1951), następnie do Karagandy w Kazachskiej SRR (1951-1954). Tam ukończył technikum górnicze, otrzymując dyplom sztygara. Po amnestii 1954 r., rehabilitowany, powrócił na studia w Instytucie Literackim, które ukończył w 1959 r.

W czasie „odwilży” zaczął publikować, a popularność przyniósł mu wybór wierszy w tomie „Tarusskije stranicy” (1961). W 1963 r. wydał własny tom „Gody” (Lata), zawierający utwory z okresu 1941-1961. W 1967 r. w Teatrze im. K.S. Stanisławskiego wystawiono jego sztukę „Kiedyś w roku dwudziestym”.

Warto dodać, że w Polsce sztukę „Kiedyś w roku dwudziestym” już w 1969 r. (4.11.), wystawił Teatr Współczesny im. Edmunda Wiercińskiego we Wrocławiu w reżyserii Andrzeja Witkowskiego i przekładzie Ziemowita Fedeckiego i Wacławy Komarnickiej, a w 1970 r. (25.04.), Teatr Ziemi Łódzkiej w reżyserii Stefana Burczyka. Później, w 1996 r. (23.11.), wrócił do niej Teatr Telewizji, gdzie spektakl reżyserował Jan Buchwald (1).

Równolegle z oficjalnymi publikacjami, wiele wierszy Nauma Korżawina trafiało do podziemnego obiegu „samizdatu”. W drugiej połowie lat 60-tych występował on w obronie „więźniów sumienia”, Julija Daniela i Andrieja Siniawskiego, Jurija Gałanskogo i Aleksandra Ginzburga, co spowodowało zakaz publikacji jego wierszy.

Zaostrzenie konfliktu z władzami spowodowało, że po kolejnym przesłuchaniu w 1973 r. Korżawin złożył wniosek o wyjazd za granicę z powodu, jako to określił, „braku powietrza dla życia”. Wyjechał do USA i osiadł w Bostonie, wszedł do kolegium redakcyjnego kwartalnika „Kontynent” W. Maksimowa, pisał, publikował. W 1976 r. we Frankfurcie nad Menem wydał zbiór „Wremiena” (Czasy), a w 1981 r. „Spletienia”. Jego pierwszy przyjazd do Moskwy w czasie pieriestrojki, na zaproszenie Bułata Okudżawy, był ważnym wydarzeniem artystycznym, i w pewnym sensie politycznym.

Po rozpadzie ZSRR wydał zbiory poezji „Piśmo v Moskvu” (1991), „Vremja dano” (1992), „Na skosie veka” (2008) i wspomnienia „V soblaznah krovavoj epohi” (2005).

W publicystyce występował przeciw komunizmowi, jak też przeciw radykalnemu liberalizmowi, któremu zarzucał polityczny brak odpowiedzialności.

Naum Korżawin jest jednym z bohaterów filmu dokumentalnego „Oni wybierali wolność” (RTVi, 2005).

Słowa jego wiersza „Dzieci w Oświęcimiu”  niech pozostaną w pamięci:

„Mężczyźni męczyli dzieci.

Mądrze. Umyślnie. Zręcznie.

Był to dla nich chleb powszedni.

Pracowali – męczyli dzieci” (2).

  • Na ten temat pisze Alicja Wołodźko-Butkiewicz: „W Polsce, w warunkach większej swobody intelektualnej, publikowano w latach 60. nie tylko utwory szestidiesiatników, ale i pisarzy w Rosji sowieckiej usuniętych z oficjalnego obiegu (jak np. Borys Pasternak) lub zepchniętych na jego margines (Izaak Babel, Andriej Płatonow), w Rosji jednak wielu polskich wybitnych twórców, zwłaszcza opozycyjnych wobec reżymu, pozostawało na indeksie. Lata 60. w naszym kraju to okres wybitnych dokonań znawców i popularyzatorów kultury rosyjskiej — poetów i krytyków literackich, tłumaczy, wykładowców akademickich (Seweryn Pollak, Włodzimierz Słobodnik, Ziemowit Fedecki, Jerzy Pomianowski, Andrzej Drawicz, René Śliwowski, Ryszard Przybylski)”; Polska w recepcji inteligencji rosyjskiej lat 60. XX wieku — polska recepcja rosyjskich „szestidiesiatników”, w: Przegląd Rusycystyczny / Русское обозрение / Russian Studies Review, 2011, Nr 2.
  • Za: 45parallel.net/naum_korzhavin/deti_v_osventsime.html[dostęp:2018.06.23]