Zarys norweskiego systemu dróg publicznych

Sergiusz Moskal

Norweska klasyfikacja dróg publicznych jest niemalże analogiczna do podziału, z którym mamy do czynienia w Polsce. Z tym zastrzeżeniem, że tamtejszy system organizacji samorządu terytorialnego, w odróżnieniu od polskiego, zakłada dwustopniową kategoryzację. W związku z tym na szczeblu regionalnym (wojewódzkim) występują drogi regionalne (fylkesvei) zaś na poziomie lokalnym (gminnym) można wyróżnić drogi gminne (kommunal vei). Najwyższą kategorią dróg publicznych na terenie Norwegii są drogi narodowe (Riksvei), które z kolei mieszczą w sobie drogi europejskie oraz inne drogi narodowe. Warto wspomnieć, że dotychczasowy podział dróg w Norwegii ukształtował się już w 1931 r.

Łączna długość dróg publicznych w Norwegii wynosi ok. 93 000 km. Najwyższy odsetek spośród nich stanowią drugiej kategorii, tzw. fylkesvei, których długość szacuje się na 44 000 km. Długość dróg gminnych sumarycznie zamyka się w 38 000 km. Najkrótsze są drogi narodowe, których długość wynosi jedynie około 10 000 km. Co ciekawe jeszcze w 2005 r. długość dróg narodowych wynosiła niemal trzy razy więcej – 27 000 km. Jednak 17 000 km w 2010 r. ostatecznie zostało przyporządkowanych do kategorii dróg regionalnych.

W gestii samorządów pozostają jedynie drogi gminne. Do zadań władz lokalnych należy między innymi: eksploatacja, dbanie o czystość i stan nawierzchni dróg oraz odpowiednie przygotowanie dróg w specyficznych warunkach pogodowych zwłaszcza w okresie zimowym. Obowiązek utrzymania dróg gminnych oraz kwestie związane z wymianą nawierzchni również spoczywają na samorządzie. Drogi gminne zresztą, pomimo że ustępują w łącznej długości drogom regionalnym, stanowią często najgęściej utkaną sieć drogową. Różnica 6000 km wynika przede wszystkim z faktu, że niektóre z terytoriów kraju (szczególnie na północy)są rzadko zaludnione.

Charakterystyczną cechą dla dróg regionalnych było swoiste rozproszenie odpowiedzialności między samorządem a organami centralnymi administracji państwowej. W tym przypadku Norweską Administracją Dróg Krajowych i Autostrad (Statens Vegvesen). Co do zasady właścicielem tego typu dróg są władze regionalne. Ponoszą również ciężary związane z takimi aspektami utrzymania dróg jak: zachowanie czystości czy adaptacji dróg do warunków pogodowych. Kwestią wymiany nawierzchni zajmowała się zaś Statens Vegvesen. W związku z reformą samorządową, która weszła w życie 1 stycznia 2020 r. (połączenie kilku dotychczasowych regionów/województw w jedną jednostkę samorządu), zmianie uległ również zakres odpowiedzialności za drogi regionalne. Wraz ze zmianą dotychczasowych przepisów, utrzymanie dróg regionalnych spoczywa wyłącznie na władzach regionalnych (Fylkeskommune). Statens Vegvesen zaś wydaje pozwolenia na budowę i sprawuje faktyczny nadzór nad pracami budowlanymi. Dzięki scedowaniu części odpowiedzialności na samorządy regionalne, Statens Vegvesen może od 1 stycznia skoncentrować się wyłącznie na najwyższej kategorii dróg – drogach narodowych.

Będąca centralnym organem administracji państwowej Statens Vegvesen jest podporządkowana bezpośrednio norweskiemu Ministerstwu Transportu i Komunikacji. Historia tej organizacji sięga roku 1846. Z biegiem lat zmieniała się nie tylko nazwa, ale również podległość kolejnym resortom. W ramach Ministerstwa Transportu i Komunikacji funkcjonuje od 1946 r. W aspekcie dróg, do głównych zadań Statens Vegvesen należy: planowanie, budowa oraz utrzymywanie dróg. Do 1 stycznia 2020 r. w ramach organizacji funkcjonowało pięć oddziałów regionalnych. Reforma zniosła jednak podział według klucza geograficznego, zastępując regiony dywizjami podzielonymi z uwagi na zakres postawionych przed nimi zadań. Poza drogami publicznymi Statens Vegvesen jest odpowiedzialna również za kontrolę pojazdów oraz przeprowadzanie egzaminów na prawo jazdy. W jej gestii pozostaje także kwestia bezpieczeństwa ruchu drogowego. Ważnym elementem działalności jest również praca badawczo-rozwojowa. Statens Vegvesen plasuje się na pierwszym miejscu wśród wszystkich norweskich agencji rządowych pod względem budżetu. W 2019 r. wynosił on prawie 32 milardy koron (około 13 700 000 zł).

Odrębną kwestią pozostaje sprawa finansowania budowy nowych dróg. W przypadku najniższej kategorii czyli dróg gminnych, wszelkie koszty ponosi gmina. Finansowanie najczęściej pokrywane jest ze środków pochodzących z tytułu odprowadzania podatku dochodowego przez mieszkańców gminy. Trudno wyrokować, czy podobne rozwiązanie nie będzie dotyczyć dróg regionalnych z uwagi na przeniesienie całości obowiązków i ciężarów na władze regionalne. W przypadku dróg narodowych znajdujących się pod zarządem Statens Vegvesen, większość inwestycji drogowych finansowana jest ze szczególnej daniny drogowej, nazywanej bompenger. Jest to opłata za korzystanie z dróg publicznych najwyższej klasy – głównie autostrad. Należności pobierane są również za wjazd do dużych norweskich miast – Oslo, Bergen czy Trondheim.

Część norweskiego społeczeństwa wyraźnie sprzeciwia się rosnącym z roku na rok daninom drogowym. Powołany został nawet ruch społeczny „Nei til bompenger” (Nie dla opłat drogowych), który wystartował w wyborach lokalnych (Kommunevalg) we wrześniu 2019 r. Nie udało mu się jednak pozyskać szerszego elektoratu. Na większą liczbę głosów mógł liczyć jedynie w trzech wyżej wymienionych ośrodkach miejskich. W Bergen uzyskał ponad 25 000 głosów, co pozwoliło im uzyskać jeden z najlepszych wyników w mieście, a jego przedstawicielom wejść w skład władz miejskich. Norweska prowincja, jak wynika z rezultatu wyborów, nie podziela jednak postulatów ruchu. Nawet jeżeli część Norwegów z dezaprobatą odnosi się do pobieranych opłat drogowych, to trudno zaprzeczyć, że liczne inwestycje drogowe finansowane są właśnie z bompenger. Modelowym przykładem jest otwarty tuż przed nowym rokiem imponujący Ryfylketunnelen w regionie Rogaland. Najdłuższy i najgłębszy podwodny tunel dla ruchu kołowego na świecie, został niemalże całkowicie sfinansowany ze środków pochodzących z bompenger.

Źródła:

https://www.vegvesen.no/om+statens+vegvesen/om+organisasjonen/om-statens-vegvesen/organisasjonskart

https://www.vegvesen.no/om+statens+vegvesen/om+organisasjonen/om-statens-vegvesen

https://no.wikipedia.org/wiki/Statens_vegvesen

https://www.stjornarradid.is/media/innanrikisraduneytimedia/media/frettir/fyrirlestur_astrid_fortun.pdf

https://www.nho.no/tema/offentlig-sektor-og-naeringslivet/artikler/ny-rapport-om-veifinansiering-pa-ville-veier/