Rosja dokonała zwrotu ku Oceanowi Spokojnemu

Władysław Sokołowski

Kilka lat temu Siergiej Karaganow[1] w artykule, opublikowanym wspólnie z Igorem Makarowem[2] na stronie internetowej pozarządowej Rady ds. Polityki Zagranicznej i Obronnej[3], ogłosił „zwrot Rosji ku Oceanowi Spokojnemu”[4].

Karaganow od wielu lat uczestniczy w rosyjskiej polityce jako autor strategicznych koncepcji rozwoju Rosji, a rosyjskie władze: Kreml (prezydent) i Biały Dom (premier), z uwagą odnoszą się do propozycji jednego z najwybitniejszych znawców światowej gospodarki i polityki. Należy do niego krytyka zmarnowanych szans współpracy między Europą (UE) i Rosją w latach 90-tych XX wieku i w pierwszych latach pierwszej prezydentury Władimira Putina[5] oraz współautorstwo koncepcji „Partnerstwa dla modernizacji”, przedstawionej 18 listopada 2009 roku na szczycie UE-Rosja w Sztokholmie[6].

Zawiedziony nieudanymi próbami zjednania dla Rosji Zjednoczonej Europy, Siergiej Karaganow zaproponował dokonanie przez Rosję strategicznego zwrotu ku regionowi Azji i Pacyfiku. Zastrzegł przy tym, że reprezentuje poglądy „kolegów z rosyjskiej naukowo-politycznej wspólnoty”. Ta przekonana jest, iż przemieszczenie się „na serio i na długo” centrum światowej gospodarki w region Pacyfiku stwarza wyjątkowe możliwości wykorzystania przez Rosję jej „historycznych i naturalnych możliwości oraz konkurencyjnej przewagi”[7]. Ten punkt widzenia jest kwestionowany przez wielu ekspertów („bardzo silny jest nadal europocentryzm rosyjskiego myślenia”), oraz panujące w świadomości społecznej („śmieszne”) wyobrażenia o zagrożeniu chińskim i gotowości Rosji do podporządkowania się chińskiemu sąsiadowi.

Warto zauważyć, że odwrót od Europy, zatem „wschodni kierunek” rosyjskiej strategii jako całości jest jeszcze przedmiotem, wprawdzie coraz bardziej słabnących, wewnętrznych dyskusji i sporów z tymi, którzy stawiają na „kierunek euroatlantycki”. Na przykład w sprawie „wektora energetycznego” mamy do czynienia z consensusem. Potwierdza to treść „Energetycznej strategii Rosji do 2020 r.”[8], gdzie przewiduje się:

  1. Stworzenie nowych ośrodków energetycznych we Wschodniej Syberii i na Dalekim Wschodzie, które mają zapewnić m.in. wzrost bezpieczeństwa energetycznego Rosji, odbudowę i wzmocnienie więzi energetycznych między regionami;
  2. Szybki i na szeroką skalę rozwój sektorów energetyki rosyjskich regionów wschodnich, pozwalających aktywnie wychodzić na rynki energetyczne Japonii, Chin, Korei i innych państw Azji i Pacyfiku;
  3. Stworzenie na Wschodzie Rosji i w Północno-Wschodniej Azji rozwiniętej infrastruktury energetycznej, w postaci sieci nafto- i gazociągów, linii przesyłowych itd.;
  4. Wzmocnienie potencjału ekonomicznego, technologicznego i naukowego głównych ośrodków Wschodniej Syberii i Dalekiego Wschodu jako „przyczółków” realizacji narodowego interesu Rosji w tej części świata.

Zwolennicy koncepcji „kierunek: Pacyfik” argumentują, że utrata przez Rosję portów na Bałtyku i Morzu Czarnym, narastanie problemów politycznych i ekonomicznych, związanych z transportem surowców energetycznych do Europy Wschodniej i Zachodniej – z jednej strony, oraz „realne niebezpieczeństwo gospodarczego oderwania się Dalekiego Wschodu od Rosji” – z drugiej strony, a ponadto globalny wzrost znaczenia regionu Azji i Pacyfiku. Warunkuje to znaczenie strategiczne dla Rosji wschodniego wektora geopolitycznego[9]. Ze względu na rozpad ZSRR, formowanie się Rosji jako samodzielnego państwa w nowych warunkach politycznych i gospodarczych oraz związaną z tym konieczność zdefiniowania na nowo rosyjskiego narodowego interesu Rosji, jest on priorytetowym dla rozwoju energetyki i gospodarczej ekspansji Rosji w pierwszej połowie XXI wieku.

Należy wspomnieć, że Rosja, której terytorium o powierzchni 12,700 tysięcy kilometrów kwadratowych jest położone w Azji. Od wieków przywiązuje dużą uwagę do współpracy z krajami Azji i Pacyfiku. Obecnie zaś jest szczególnie aktywna w strukturach integracyjnych i organizacji współpracy tego regionu. Z tej racji m.in. w 2012 roku przypadło jej zorganizowanie szczytu APEC[10] na swym Dalekim Wschodzie, we Władywostoku. Głównymi tematami spotkania były problemy transportu i logistyki, kwestie liberalizacji handlu i inwestycji, a także zagadnienia bezpieczeństwa energetycznego i żywnościowego. Rosja wyraźnie zaprezentowała swoje – realne i niezupełnie realne – możliwości, a także zasygnalizowała swe strategiczne interesy w regionie.

Siergiej Karaganow oraz Igor Makarow, cytując z satysfakcją słowa prezydenta Putina, który w swym orędziu przed Zgromadzeniem Federalnym w 2012 roku ogłosił rozwój Syberii i Dalekiego Wschodu „zadaniem na cały XXI wiek”, zastrzegają, iż nie chcieliby odkładania tego hasła na 2-gą połowę wieku. Realne działania prezydenta i premiera w tym kierunku mają swoją historię, poddaną przez autorów „zwrotu” krytyce.

Przyszłością rosyjskiego Dalekiego Wschodu zajęła się skrytykowana za opieszałość przez prezydenta Rosji – Rada Ministrów. Kilka lat temu w Komsomolsku nad Amurem, założonym w 1932 r. ponad 300-tysięcznym obecnie mieście rosyjskiego Dalekiego Wschodu, odbyło się posiedzenie Rządowej Komisji ds. Rozwoju Dalekiego Wschodu pod przewodnictwem premiera Dmitrija Miedwiediewa, z udziałem połowy członków rosyjskiego rządu i prezesów wielu kompanii państwowych. Głównymi referentami byli ówcześnie świeżo mianowani: Jurij Trutniew, wicepremier i pełnomocny przedstawiciel Prezydenta Federacji Rosyjskiej ds. Dalekiego Wschodu i Aleksandr Gałuszka, minister ds. rozwoju Dalekiego Wschodu. Zmiany kadrowe, poprzedzające posiedzenie komisji były spowodowane brakiem realnych koncepcji rozwoju Dalekiego Wschodu. „Wszystkie podejścia, wszystkie modele, które wykorzystywaliśmy w ostatnich latach, nie przyniosły dotąd tego rezultatu, na który liczyliśmy”, powiedział premier. Miedwiediew przedstawił trzy scenariusze dla Dalekiego Wschodu:

1) rozwój produkcji zastępującej import,

2) rozwój przemysłów dla zaopatrzenia europejskiej części Rosji,

3) rozwój przemysłów proeksportowych na rynki regionu Azji i Pacyfiku.

Zdaniem premiera, największe perspektywy ma trzeci scenariusz. Pierwszy – ogranicza niska liczba ludności (6,3 mln osób, 5% populacji Rosji), drugi – wielkie koszty transportu towarów pomiędzy Dalekim Wschodem i europejską częścią Rosji. Odległość między Chabarowskiem i Pekinem, Tokio i Seulem jest wielokrotnie mniejsza, niż do Moskwy” – stwierdził Miedwiediew.

Karaganow i Makarow krytykują optymizm rządu twierdząc, że tych projektów nie uda się zrealizować bez „zmasowanego przyciągnięcia zagranicznych inwestycji z całego obszaru Pacyfiku, a także z Europy, pod suwerenna kontrola Rosji”. Nierealny jest rozwój produkcji przetwórczej, opartej na wysokich technologiach, jeśli „obok znajdują się Chiny, Japonia, Korea, Południowo-Wschodnia Azja – główne światowe centra wysoko przetworzonej produkcji”. Nie wydaje się też możliwe przekształcenie Rosji w lądowy korytarz transportowy między Europą i Azją wobec konkurencji chińskich projektów odbudowy Wielkiego Szlaku Jedwabnego.

Zdaniem autorów – „potrzebna jest nowa filozofia rozwoju Wschodu. Pieniędzy na mega projekty więcej nie będzie. Trzeba wykorzystać historyczne i naturalne czynniki przewagi. Rozwój kapitału ludzkiego i usunięcie barier, w pierwszej kolejności instytucjonalnych i infrastrukturalnych, winno zmienić quasi-kolonialne połączenie subsydiowania z surowcowym wykorzystaniem. Filozofia integracji regionu z obszarem Pacyfiku winna przyjść na zmianę filozofii jego wykorzystania w charakterze tyłu wobec hipotetycznego wroga zewnętrznego”[11] .

PRZYPISY:

[1] Siergiej Karaganow – politolog, honorowy przewodniczący Prezydium Rady ds. Polityki Zagranicznej i Obronnej, przewodniczący Rady Redakcyjnej pisma „Rosja w globalnej polityce”, dziekan wydziału światowej polityki i gospodarki Narodowego Uniwersytetu Badawczego – Wyższej Szkoły Ekonomii (NUB-WSE) w Moskwie.

[2] Igor Makarow – doktorant wydziału światowej polityki i gospodarki (NUB-WSE).

[3] Rada ds. Polityki Zagranicznej i Obronnej – organizacja pozarządowa założona w 1992 r. przez grupę polityków, szefów stowarzyszeń reprezentujących biznes, przedsiębiorców, działaczy społecznych, przedstawicieli resortów siłowych, kompleksu wojskowo-przemysłowego, nauki i środków masowego przekazu. Za cel swej działalności przyjmuje wypracowanie i wdrażanie strategicznych koncepcji rozwoju Rosji, jej polityki zagranicznej i obronnej, budowy państwowości rosyjskiej i społeczeństwa obywatelskiego. Współpracuje z organami Dumy Państwowej i Rady Federacji, Administracją Prezydenta FR, MSZ i Ministerstwem Obrony, a także z wiodącymi ośrodkami naukowymi. W skład Rady wchodzi kilkaset osób, a w skład jej prezydium m.in.: Aleksiej Arbatow, szef Centrum Bezpieczeństwa Międzynarodowego Instytutu Gospodarki Światowej i Stosunków Międzynarodowych RAN, Andriej Bugrow, dyrektor Kompanii „Interros”, Siergiej Karaganow z Wyższej Szkoły Ekonomiki, Jewgienij Kożokin, rektor Akademii Pracy i Stosunków Społecznych, Wiaczesław Nikonow, I z-ca przewodniczącego Komitetu ds. Międzynarodowych Dumy Państwowej, Władimir Ryżkow, prezes Ruchu „Wybór Rosji”, Garegin Tosunian, prezydent Stowarzyszenia banków Rosyjskich, Igor Jurgens, prezydent Instytutu Współczesnego Rozwoju.

[4] http://www.globalaffairs.ru/pubcol/Povorot-Rossii-k-Tikhomu-okeanu-16340, 2014.01.29.

[5] http://www.rg.ru/2010/07/09/karaganov.html

[6] http://formodernization.com/info/

[7] http://www.globalaffairs.ru/pubcol/Povorot-Rossii-k-Tikhomu-okeanu-16340, 2014.01.29

[8] Energeticheskaya strategiya Rossii na period do 2020 g. Utv. Rasporyazhenyem Pravitelstva RF ot  28 avgusta 2003 g. Nr 1234-r. Moskva, sentyabr’ 2003.

[9] Восточный вектор…, op.cit., s. 5.

[10] APEC – Współpraca Gospodarcza Azji i Pacyfiku (ang. Asia-Pacific Economic Cooperation), luźne ugrupowanie integracyjne, tworzące największy na świecie region gospodarczy. 21 członków APEC odpowiada za około 60% światowej produkcji i około 45% światowego handlu.

[11] http://www.globalaffairs.ru/pubcol/Povorot-Rossii-k-Tikhomu-okeanu-16340