Astana przewodzi Europie
Władysław Sokołowski, 30 marca 2010
Mija trzeci miesiąc szczególnego, choć mało dotąd spopularyzowanego, przewodnictwa w ważnej europejskiej i światowej strukturze. Mowa o przewodnictwie w Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, które od 1 stycznia 2010 roku spoczywa na kraju, gdzie dominuje islam, położonego na pograniczu Europy i Azji, swego czasu wchodzącego w skład Rosyjskiego Imperium i Związku Radzieckiego, a więc Republiki Kazachstanu.
Kazachstan jest znany w Polsce poprzez historyczny, dramatyczny wymiar losów naszych Rodaków, zsyłanych i deportowanych w jego rozległe stepy od końca XVIII wieku po koniec II wojny światowej. Poza tym kojarzy się z najazdami „hord tatarsko-mongolskich”, nękających Polskę od XIII wieku, udziałem w Bitwie pod Grunwaldem „Tatarów”, którzy osiedlili się na ziemiach polskich i niejednokrotnie dowiedli głębokiej, patriotycznej więzi z Polską, a także z walkami na szlaku bojowym do Berlina dywizji formowanych w Kazachstanie. Współczesne wyobrażenia o Kazachstanie odnoszą się do ogromnych bogactw naturalnych, wyczerpujących tablicę Mendelejewa, zwłaszcza ropy naftowej i uranu, do centrum lotów kosmicznych Bajkonur, najwyżej na świecie położonego toru łyżwiarskiego Medeo, budowy nowej stolicy – Astany, a także do sprawującego władzę prezydenta Nursułtana Nazarbajewa.
Kazachstan stanął na czele OBWE w trudnym okresie, zdominowanym przez wyzwania, spowodowane światowym kryzysem ekonomiczno-finansowym, erozją systemu nierozprzestrzeniania broni masowego zniszczenia, terroryzmem, groźby katastrof cywilizacyjnych i ekologicznych, głodu, nędzy, epidemii, konfliktami na tle etnicznym i religijnym. Czy jest więc w stanie zaproponować posunięcia w kierunku rozwiązywania tych problemów ? Co nowego, ważnego dla Europy i świata włoży do trzech koszyków OBWE państwo, realizujące od 20 lat trudną politykę wewnętrznej transformacji społecznej i gospodarczej, kształtujące współczesny system polityczny, oparty na doświadczeniach zarówno państw zachodnich, jak też na własnych tradycjach i regułach sprawowania władzy w społeczeństwie, gdzie reprezentowanych jest 140 narodów, narodowości i grup etnicznych oraz 40 religii i wyznań ?
Do przewodnictwa Kazachstan przygotowywał się bardzo starannie. Kiedy bowiem po 11 zaś latach członkostwa (na pocz. lutego 2003 r.), przedstawiciel Kazachstanu na posiedzeniu Stałej Rady OBWE przedstawił ideę przewodnictwa, część członków OBWE przyjęła z ją dystansem i wieloma wątpliwościami. W stanowisku większości państw przeważało warunkowe poparcie dla idei przewodnictwa. Na przykład, przedstawiciel USA przy OBWE, S. Minikes oświadczył, że USA popierają dążenie Kazachstanu do objęcia przewodnictwa tej Organizacji w roku 2009. Fakt, iż Kazachstan jest pierwszym krajem postsowieckim, który wystąpił z taką inicjatywą, ocenił jako „poruszający”. S. Minikes jednocześnie podkreślił, że „strona kazachska będzie musiała dowieść - poprzez konkretne działania, a nie tylko deklaracje – swej wierności zasadom poszanowania praw człowieka, społeczeństwa obywatelskiego i gospodarki rynkowej, na straży których stoi OBWE. Państwo-przewodniczący Organizacji powinno nie tylko stosować sie do standardów OBWE, lecz świecić przykładem dla innych państw-uczestników”.
W pierwszej fazie 5-letnich starań Kazachstanu o przewodnictwo OBWE, organizacja ta stała się obiektem silnej krytyki ze strony Rosji, Białorusi, Kirgizji i …Kazachstanu. Pierwsze sygnały tej krytyki zawarte były w wystąpieniu ambasadora RK przy OBWE w Wiedniu jesienią 2003 r., który wytknął Organizacji przywiązywanie zbytniej wagi do problematyki praw człowieka i postulował zamknięcie przedstawicielstw w Azji Środkowej. Niektóre media rosyjskie twierdziły, że wypowiedź ta nie była uzgodniona z Astaną. Zareagował na nią minister spraw zagranicznych RK Kasym-Żomart Tokajew wyjaśniając, że w zmieniającej się sytuacji międzynarodowej, która niesie ze sobą nowe zagrożenia, współpraca z OBWE ma rosnące większe znaczenie i powinna być obustronna. OBWE musi elastycznie reagować na nowe wyzwania. Z pola widzenia OBWE nie mogą schodzić takie problemy jak terroryzm, nielegalny handel narkotykami, nielegalna migracja, problemy ekologiczne, deficyt zasobów wodnych. Kwestie te są zaś często pomijane przez misje Organizacji działające w terenie. Zapewnił, że dokument przekazany Stałej Radzie OBWE przez Rosję, Kazachstan, Kirgizję i Białoruś nie powinien być odczytywany jako krytyka Organizacji. Stanowi on propozycję jej udoskonalenia, położenia kresu podziałowi na „ważnych i mniej ważnych, krytykujących i krytykowanych” („Niezawisimaja Gazieta”, 24.11.2003). Wspomniane wyżej państwa zarzuciły OBWE narastający kryzys systemowy, czego wyrazem miała być niezdolność do zaproponowania porządku obrad szczytu szefów państw (ostatni odbył się w 1999 r.), oraz do uzgodnienia ogólnopolitycznych deklaracji ministrów spraw zagranicznych podczas dwóch kolejnych sesji. Krytykowano wąskie, „wycinkowe” podejście do kwestii bezpieczeństwa, ograniczające możliwości OBWE przeciwdziałania nowym wyzwaniom i zagrożeniom. Wskazywano na brak równowagi między aktywnością Organizacji w sferach politycznej i ekonomicznej a wymiarem ludzkim, przy czym „z nadmiernie wysoką uwagą wobec krajów WNP”. Postulowano „korektę działalności polowej OBWE”, która przeważnie ogniskuje się nie na wykonaniu podstawowych postanowień swego mandatu (to jest „wspieraniu władz państwa przyjmującego w całym zakresie zadań Organizacji”), lecz na monitoringu sytuacji wewnętrznej. Zwrócono uwagę, iż krytykę wywołuje również praktyka „podwójnych standardów” w ocenie przez Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka procesów wyborczych w krajach członkowskich OBWE (www.ln.mid.ru/ns-vnpop.nsf/osn_copy/37F7E350FE0138A0C325704300315425, 2010.02.05). W kolejnych dokumentach: „Oświadczeniu o stanie spraw w OBWE” (Moskwa, 03.07.2004 r.) i „Apelu do Partnerów z OBWE” (Astana, 15.09.2004 r.), sformułowano szereg konkretnych propozycji reorganizacji OBWE: umocnienia jej działalności antyterrorystycznej, przyspieszenia wejścia w życie Traktatu o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie, zapewnienia równoprawnych warunków handlu, współpracy gospodarczej i swobody przemieszczania ludzi na całym terytorium Organizacji, opracowania i wdrożenia obiektywnych kryteriów oceny procesów wyborczych, reformy działalności terenowej w duchu priorytetowego znaczenia konkretnych projektów, wynikających z potrzeb państw przyjmujących (www.ln.mid.ru/ns-vnpop.nsf/osn_copy/37F7E350FE0138A0C325704300315425, 2010.02.05).
Stanowisko to stanowiło podstawę wypracowania priorytetów i zadań przyszłego przewodnictwa Kazachstanu, choć ze znacznymi modyfikacjami jako rezultatem kompromisu.
28.08.2008 r. przyjęto w Astanie specjalny program „Droga do Europy”, nazwany swoistą „mapą drogową” przyszłego przewodnictwa. Kazachstan zamierzał tym samym wzmocnić europejski wektor swej polityki i wykazać europejskim partnerom, że jest zainteresowany współpracą w zakresie dalszych demokratycznych reform wewnętrznych, poprawy jakości życia ludności, sprowadzania inwestycji i wysokich technologii, doskonalenia procesów ustawodawczych i modernizacji mechanizmów rządzenia państwem, według europejskich wzorców. W ten sposób, Program wyszedł swym zakresem poza ramy czasowe przygotowań (2007-09), realizacji przewodnictwa (2010), oraz aktywności w ramach „trojki” (2011).
Kazachstańską „Drogę do Europy” definiują dwa główne wymiary: cywilizacyjny, w którym potwierdza się przywiązanie obywateli Kazachstanu do europejskich norm życia i organizacji społeczeństwa; oraz technologiczny, odnoszący się do wymiany kazachstańskich surowców naturalnych na zachodnie technologie.
Dokładna analiza programu pozwala wysunąć przypuszczenie, że Kazachstan przywiązuje większą uwagę do wymiaru technologicznego swego europejskiego wektora. Wydaje się to zrozumiałe, jeśli wziąć pod uwagę czas, w którym ogłoszono program, a więc okres narastającego światowego kryzysu ekonomicznego.
Dewizą przewodnictwa Kazachstanu w OBWE są „cztery T”: «Trust, Traditions, Transparency, Tolerance» („Zaufanie”, „Tradycje”, „Przejrzystość”, „Tolerancja”). Oznaczają one: 1. szeroko pojęte wzajemne zaufanie, 2. przywiązanie do fundamentalnych zasad i wartości OBWE, 3. maksymalną otwartość i przejrzystość w stosunkach międzynarodowych, wolnych od podwójnych standardów i linii podziałów oraz konstruktywną współpracę na rzecz przezwyciężania zagrożeń, 4. umacnianie dialogu między cywilizacjami i kulturami.
Formułując priorytety swego przewodnictwa, Kazachstan zapowiedział uwzględnienie interesów państw członkowskich OBWE oraz rezultaty dotychczasowych prac Organizacji w poszczególnych obszarach. Odnosi się to do rozwiązywania problemów regionalnych, a zwłaszcza trwających od lat konfliktów, na przykład w Górnym Karabachu. W tym przypadku, dowodem kontynuacji jest zaangażowanie w tzw. proces miński i przedłużenie przez K. Saudabajewa Przewodniczącego OBWE, mandatu Osobistego Przedstawiciela do spraw uregulowania konfliktu w Górnym Karabachu dla polskiego dyplomaty, ambasadora Andrzeja Kasprzyka. Kazachstan zapowiedział też aktywne wspieranie genewskich rozmów w sprawie bezpieczeństwa i stabilności na Południowym Kaukazie w celu skutecznego reagowania na incydenty, pomocy humanitarnej dla ludności cywilnej. O znaczeniu, jakie Kazachstan nadaje uregulowaniu problemów Kaukazu świadczy to, że swą pierwszą podróż jako Przewodniczącego OBWE K. Saudabajew odbył do Erewania, Baku i Tbilisi. W sprawach Naddniestrza, Kazachstan zamierza doprowadzić do wznowienia negocjacji w formacie 5+2 oraz sprzyjać dialogowi politycznemu. Przedmiotem uwagi są kwestie Europy Południowo-Wschodniej, co dobrze ilustruje niedawna podróż specjalnego wysłannika Przewodniczącego OBWE, K. Żigałowa (był ambasadorem Kazachstanu w Polsce w latach 2000-03). Obszarem szczególnego zainteresowania kazachstańskiego przewodnictwa jest, co oczywiste, region Azji Centralnej, przy czym obok kwestii bezpieczeństwa, duże znaczenie nadaje się rozwiązywaniu problemów ekologicznych, transportowych i społecznych.
W pierwszym koszyku „Wymiar wojskowo-polityczny i pozamilitarne aspekty bezpieczeństwa” Kazachstan umieścił prace nad kontynuacją tzw. „procesu z Korfu” (w czerwcu 2009 r. na wyspie Korfu ministrowie spraw zagranicznych OBWE, w rezultacie dyskusji nad inicjatywą prezydenta D. Miedwiediewa ws. nowego porozumienia w dziedzinie bezpieczeństwa europejskiego, podjęli decyzję o zainicjowaniu dialogu nt. bezpieczeństwa europejskiego). Kazachstan jest zobowiązany do przedstawienia do końca czerwca 2010 r. raportu nt. postępu prac nad wypracowaniem sposobów wzmocnienia roli OBWE w dziedzinie zapobiegania i rozwiązywania konfliktów, poprzez m.in. niezbędną modyfikację istniejących i stworzenie nowych mechanizmów, oraz utrzymanie roli Organizacji jako forum konsultacji ws. bezpieczeństwa europejskiego.Kazachstan zmierza do umocnienia roli organu OBWE, Forum ds. Współpracy w Dziedzinie Bezpieczeństwa w rozwiązywaniu bieżących problemów polityczno-militarnych. Kładzie nacisk na potrzebę nowelizacji Porozumienia z Wiednia z 1999 r. w sprawie lekkiej broni strzeleckiej i zapasów amunicji. Kazachstan proponuje do pojęcia bezpieczeństwa europejskiego włączyć „perspektywę środkowo-europejską” i dlatego zamierza skierować uwagę i aktywność OBWE na kwestie tego regionu, włącznie z problematyką Afganistanu. Postuluje udzielenie Afgańczykom pomocy w przejściu od zbrojnej konfrontacji do konstruktywnej współpracy. Jednocześnie jako kraj przewodniczący OBWE, Kazachstan postanowił wyasygnować 50 mln USD na studia dla tysiąca Afgańczyków na swych uczelniach zaznaczając, że będą to cywilne kierunki studiów.
W drugim koszyku „Wymiar ekonomiczno-ekologiczny” znajdujemy projekt przeprowadzenia kolejnego, XVIII Forum Ekonomiczno-Ekologicznego (Praga, 24-26.05.2010), na temat „Wdrażanie właściwego zarządzania punktami przekraczania granic, wzrost bezpieczeństwa transportu lądowego i ułatwienie międzynarodowej komunikacji samochodowej i kolejowej w regionie OBWE”. Kazachstan przygotowuje też III Forum Ekonomiczne w Astanie nt. „Lekcje z kryzysu i pokryzysowy model rozwoju ekonomicznego w warunkach globalizacji”. Ważnym obszarem prac OBWE pod przewodnictwem Kazachstanu będzie też ekologia, a zwłaszcza kwestie Morza Aralskiego. Dla podkreślenia wagi problematyki ekonomiczno-transportowej i ekologicznej wśród priorytetów przewodnictwa, utworzono dwa nowe stanowiska Osobistych Przedstawicieli Przewodniczącego do tych właśnie kwestii.
Trzeci koszyk „Wymiar humanitarny” zawiera zapewnienie o kluczowym znaczeniu tych kwestii dla kazachstańskiej prezydencji. Doświadczenia tego kraju w budowie społeczeństwa zgody i porozumienia między narodami i narodowościami oraz religiami i wyznaniami, jeśli weźmie się pod uwagę specyfikę Azji Centralnej, są trudne do przecenienia. Kazachstan zamierza zorganizować w czerwcu br. w Astanie konferencję OBWE na wysokim szczeblu w sprawach tolerancji i niedyskryminacji w stosunkach miedzy różnymi kulturami i religiami. Dla prac w tym obszarze powołano trzech Osobistych Przedstawicieli Przewodniczącego. Szczególne znaczenie nadano kwestiom tolerancji wobec migrantów. Zobowiązania, przyjęte przez kraje członkowskie OBWE w tej dziedzinie w 1994 r. stają się nieaktualne wobec nowych zjawisk, spowodowanych przez globalny kryzys ekonomiczny. Problemy przestrzegania praw migrantów będą przedmiotem specjalnego seminarium w Warszawie. Do równie ważnych w przestrzeni OBWE zaliczono problem harmonijnej integracji mniejszości narodowych w społeczeństwie drogą edukacji tak, aby zapewnić zachowanie tożsamości mniejszości, a jednocześnie zapewnić ich udział w życiu gospodarczym, społecznym i politycznym danego społeczeństwa. Kazachstan zapowiedział też udzielenie niezbędnej uwagi obserwacji wyborów i powołał w tym celu Osobistych Przedstawicieli Przewodniczącego. Planuje przeprowadzenie odrębnego seminarium w sprawie głosowania elektronicznego.
Trzy miesiące aktywności Kazachstanu w charakterze jako „lidera Europy” budzą rosnące zainteresowanie zarówno zawartością „koszyków”, jak też szansami i możliwościami realizacji ambitnego programu przewodnictwa, a w perspektywie – tym, w jaki sposób europejskie przewodnictwo państwa narodów Wielkiego Stepu wpłynie na pozytywne zmiany we współczesnej Europie, Rosji, krajach Azji Centralnej, a także – co niemało, w samym Kazachstanie.
