Nowe miasta na mapie Polski

Paulina Sudoł

Od 1 stycznia 2020 r. liczba polskich miast zwiększyła się o kolejne 4 i wynosi obecnie 944. W ubiegłym roku prawa miejskie uzyskało dziesięć miejscowości, a w 2018 takich podmiotów było siedem. W jaki sposób gmina może stać miastem?

Jednym z czterech nowych miast od 1 stycznia 2020 jest Lututów, źródło: Radio Łódź

Formalności

Najważniejszym samorządowym aktem prawnym jest ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, która określa zasady organizacji i funkcjonowania gminnej wspólnoty samorządowej. Już na wstępie, w art. 4 ustawa wskazuje, że organem, właściwym w sprawach tworzenia, łączenia, dzielenia, znoszenia gminy i ustalania jej granic jest Rada Ministrów. Jest ona również odpowiedzialna za ustalanie i ewentualną późniejszą zmianę nazwy i siedziby gminy. Jednak przede wszystkim to właśnie Rada Ministrów jest organem, który nadaje danej gminie lub miejscowości status miasta, jednocześnie ustalając jego granice.

Wszystkie te kompetencje Rada Ministrów realizuje poprzez rozporządzenia, które mogą być wydawane również na wniosek zainteresowanej gminy. Decyzję o wydaniu rozporządzenia minister właściwy do spraw administracji publicznej podejmuje dopiero po uzyskaniu opinii zainteresowanych rad gmin, te zaś przedmiotową opinię wydać mogą nie wcześniej niż po przeprowadzaniu konsultacji z mieszkańcami. Jeżeli zmiana granic gminy ma wpłynąć również na zmianę granic powiatów lub województw, dodatkowo wymagane jest uzyskanie opinii tych rad powiatów lub sejmików województw. W przypadku gdy wydaniem rozporządzenia zainteresowana jest sama gmina, przed skierowaniem wniosku do Rady Ministrów, zobowiązana jest ona do przeprowadzenia konsultacji z mieszkańcami. Sam wniosek o nadanie praw miejskich ma zawierać uzasadnienie, a jego załącznikami powinny być właściwe dokumenty, mapy oraz inne informacje, które potwierdzać będą jego zasadność. Dodatkowo, do wniosku dołączyć należy opinie rad gmin objętych wnioskiem, które również poprzedzone powinny być przeprowadzeniem przez te rady konsultacji z mieszkańcami, a także opinie wojewody właściwego dla gminy lub gmin, których wniosek dotyczy. Wniosek o nadanie praw miejskich rada gminy kieruje do ministra właściwego do spraw administracji publicznej za pośrednictwem wojewody. Powinien on zostać złożony do 31 marca.

Mówiąc o gminie, należy myśleć o jej mieszkańcach. To właśnie oni z mocy prawa tworzą wspólnotę samorządową. Z tej racji w sprawie utworzenia, połączenia, podziału i zniesienia gminy oraz ustalenia granic gminy może być przeprowadzone referendum lokalne z ich własnej inicjatywy. Z wnioskiem o przeprowadzenie referendum lokalnego powinno wystąpić minimum 15 obywateli, którzy spełniają warunki wskazane w ustawie o referendum lokalnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 400, z 2017 r. poz. 850 oraz z 2018 r. poz. 1349 i 1579). Co istotne, referendum takiego nie przeprowadza się jeżeli wyniki uprzednio przeprowadzonej analizy wskazują, że na skutek podziału lub ustalenia nowych granic danej gminy, dochody podatkowe na jednego mieszkańca nowej lub zmienionej gminy byłyby niższe od najniższych dochodów na mieszkańca ustalonych dla poszczególnych gmin, których zmiana miałaby dotyczyć. Ustaleń tych dokonuje się zgodnie z ustawą z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodów jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1530, 2161, 2193 i 2245). Referendum lokalnego nie będzie przeprowadzać się również wówczas, gdy gmina w zmienionych granicach lub gmina utworzona byłaby mniejsza od najmniejszej pod względem liczby mieszkańców gminy w Polsce według stanu na dzień 31 grudnia roku poprzedzającego ogłoszenie rozporządzenia. O zasadności (lub jej braku) przeprowadzania referendum, po analizie takich kryteriów decydować będzie właściwy wojewoda. Z takich samych powodów (ze względu, na które przeprowadzenie referendum lokalnego nie jest możliwe), Rada Ministrów podejmie decyzje o nieprzeprowadzaniu wnioskowanych zmian.

Dla kogo prawa miejskie?

Ustawa o samorządzie gminnym w art. 3 ust. 4 enigmatycznie wskazuje, że nadanie gminie statusu miasta, wraz z ustaleniem jego granic, jak również ich zmiana, mają zostać dokonane w sposób uwzględniający infrastrukturę społeczną i techniczną oraz układ urbanistyczny i charakter zabudowy. Niemniej przyjęło się, że wyróżnić można trzy główne grupy kryteriów: przestrzenno – urbanistyczne, historyczno – administracyjne oraz funkcjonalno – demograficzne. W grupie pierwszej wskazać należy, że miejscowość, która ubiega się o status miasta musi posiadać właściwą infrastrukturę techniczno – komunalną, co oznacza, że powinna być zgazyfikowana, powinna również posiadać wodociąg i kanalizację, sieć ciepłowniczą jak i oczyszczalnie ścieków, o selektywnej zbiórce odpadów nie wspominając. Miejscowość taka powinna mieć również uchwalony plan zagospodarowania przestrzennego, który będzie zakładał planowane zmiany. Wnioskująca gmina powinna również wykazać, że dysponuje odpowiednim układem urbanistycznym, zwartą zabudową typu miejskiego, kanalizacją burzową, czy odpowiednim oświetleniem ulicznym. Wśród kryteriów historyczno – administracyjnych przede wszystkim należy wskazać na posiadanie przez daną gminę praw miejskich w przeszłości. Natomiast dotychczasowa konieczność posiadania przez daną miejscowość odpowiedniej liczby mieszkańców (powyżej 2000) w praktyce nie jest przestrzegany. Zdarzało się, że prawa miejskie nadawano miejscowościom liczącym niespełna 350 mieszkańców.

źródło:

Dz. U. 1990 Nr 16 poz. 95 U S T AWA z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym