Kukiełka z duszą – o czeskim filmie animowanym

Kinga Szubańska

Nasi południowo-zachodni sąsiedzi przywołują nam na myśl kilka skojarzeń – śmieszny język, piwo, wojak Szwejk, Krecik, Karel Gott… Być może jednak niewielka część z nas wie, że Czesi są mistrzami animacji kukiełkowej. To dziedzina sztuki obecna w Czechosłowacji już w latach 40. XX wieku i wynika z rozwiniętej tradycji teatru kukiełkowego.

źródło: Wikipedia

Dzięki formie animacji kukiełkowej Czesi opowiadali i wypowiadali się, tworzyli gatunkowe odnośniki. Jednym z czołowych twórców tego rodzaju filmów animowanych był Jiří Trnka, autor m.in. pełnometrażowej ekranizacji kukiełkowej opowiadania Słowik Hansa Christiana Andersena (1948) , Starych podań czeskich Aloisa Jiráska (1952) czy Dobrego wojaka Szwejka według Jaroslava Haška (1954-1955) humorystycznego pastiszu westernu Árie prérie (1949), ale również i artystycznego krótkiego metrażu pt. Ręka (1964). Ten niezwykły film w metaforyczny sposób opowiada o wpływie systemu totalitarnego na jednostkę. Przez swoje oderwanie od kontekstu i surrealistyczną aurę jest w zasadzie dziełem uniwersalnym.

Kolejnym znanym animatorem marionetkowym był Břetislav Pojar, uważany za bezpośredniego następcę Trnki. Stworzył m.in. znany moralitet kukiełkowy O skleničku navíc (1954), kultowy serial animowany o dwóch pluszowych niedźwiadkach Pojďte pane, budeme si hrát (Proszę pana, chodźmy się pobawić; 1965-1973), a także krótkometrażową parabolę Lev a písnička (1959), estetycznie nawiązującą do dorobku Trnki.

Innymi znaczącymi autorami animacji kukiełkowej, często kombinowanej z grą żywego aktora byli: Karol Zeman, kojarzony przede wszystkim z fantastyczno-przygodowym filmem Cesta do pravěku (1955), oraz znany na świecie surrealista Jan Švankmajer. Mimo, że Švankmajera utożsamia się często z plastelinową animacją poklatkową, to warto również pamiętać o jego pełnometrażowych filmach, w których pojawiają się kukły: np. o ekranizacji Alicji w Krainie Czarów Lewisa Carrolla pt. Něco z Alenky (Coś z Alicji, 1988) czy o dziele Lekce Faust (1994) na podstawie Tragicznych dziejów Fausta Christophera Marlone. Lekce Faust jest tutaj przykładem szczególnie istotnym, ponieważ wykorzystane w nim zostały nietypowo duże kukły. W ten sposób autor nawiązał do swoich doświadczeń teatralnych w Semaforze oraz pierwszym na świecie multimedialnym teatrze Laterna Magika.

Nurt animacji kukiełkowej można uznać w Czechach za aktualny. Współcześni czescy twórcy animacji wciąż odnoszą się do tej tradycji, dlatego można tu mówić o pewnym fenomenie. Zainteresowanie tym rodzajem animacji wynika z fascynacji rękodziełem, ale również pewną niedoskonałością, która tchnie w kukiełkę duszę. Takiego zdania jest Martin A. Pertlíček, autor filmu krótkometrażowego Panta Rhei (2016). Na potrzeby dzieła Pertlíček stworzył kukły przypominające surowe mięso.

Za ważne dla współczesnej animacji kukiełkowej filmy można uznać Pana Jezevca (2012) Martina Mája, kombinującego technikę kukiełkową i animatronikę czy Až po uši v mechu (2015) Barbory Valeckiej a Filipa Pošivača, opowiadający o fantastycznych stworzeniach leśnych. Pošivač stworzył nawet serial kukiełkowy Živě z mechu (2016) dla telewizji internetowej Stream.cz. W środowisku animatorów mówi się również o filmie Matouša Valchář O tom, co potom (2018), który zgłoszony został do konkursu festiwalu Anifilm w Trzeboni. Zaprezentowany zostanie też podczas francuskiego festiwalu w Annecy. Obraz w żartobliwy sposób przedstawia ludzkie wyobrażenia o życiu po śmierci.

Dzieła młodych twórców pozostawiają nadzieję, że tradycja animacji kukiełkowej w Czechach będzie nie tylko kultywowana i rozsławiana, ale również modyfikowana i unowocześniana, dzięki czemu stanie się przystępna dla obecnego pokolenia. Udowadniają również, że filmy kukiełkowe są fenomenem narodowym, na którym można budować tożsamość.

Źródła:

https://www.advojka.cz/archiv/2018/11/umeni-nedokonalosti

http://www.animationmagazine.net/people/acclaimed-czech-animator-bretislav-pojar-dies-at-89/

http://www.ceskatelevize.cz/ct24/kultura/1200777-ceska-loutka-jako-vytvarny-fenomen

http://www.filmovyprehled.cz/cs/film/7783/lekce-faust

http://www.kviff.com/cs/program/film/297624-cesta-do-praveku/

http://www.slovnikceskeliteratury.cz/showContent.jsp?docId=657

http://www.tresbohemes.com/2015/11/jiri-trnkas-masterpiece-ruka-the-hand/

https://wepa.unima.org/en/jan-svankmajer/