Kinga Szubańska

22 marca w Muzeum Sztuki Dekoracyjnej w Pradze została otwarta największa jak dotąd retrospektywna wystawa twórczości Josefa Koudelki pt. „Powroty”, obejmująca siedem chronologicznie uporządkowanych części.

Wydarzenie zostało zorganizowane z okazji 80. urodzin czeskiego fotografa. Istotne jest, że zbiega się także z 50. rocznicą inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację, ponieważ jeden z najbardziej popularnych cykli fotograficznych Koudelki stanowi dokumentacja fotograficzna operacji „Dunaj”.

Tytuł wystawy odnosi się do symbolicznego powrotu fotografa do ojczyzny; artysty-obieżyświata, który właśnie dzięki decyzji o reemigracji do Czechosłowacji z podróży fotograficznej po Rumunii w sierpniu 1968 roku miał szansę uwiecznić przełom historyczny. Zdjęcia udało mu się przemycić na Zachód, w 1970 roku dostał dzięki nim azyl w Wielkiej Brytanii. Dystrybucję fotoreportażu pod konspiracyjnym pseudonimem P. P. (Prague Photographer) zapewniła agencja Magnum Photos, do której Koudelka dołączył.

Można powiedzieć, że przynależność do Magnum Photos uplasowała go wśród najlepszych; stał się legitymowanym kontynuatorem tradycji decydującego momentu według ojca założyciela agencji, Henri Cartier-Bressona. Fotoreportaż „Inwazja” przedstawiał sytuację polityczną od strony emocji ludzi, którym przypadło mierzyć się z nieoczekiwanym dramatem. Dramat jest także kluczowym słowem dla określenia sposobu budowania narracji estetycznej przez twórcę. Może to wynikać z jego wczesnych doświadczeń fotograficznych. W latach 60. Koudelka – inżynier lotnictwa – zaczął pracować jako fotograf teatralny. Robił zdjęcia dla teatrów: Divadla za branou i Divadla na Zábradlí. Wydaje się zatem, że konkretny sposób uchwycenia emocji – żywych w zamrożeniu i sprawiających wrażenie przerysowanych – przeniósł na fotografię dokumentalną.

Spójne połączenie prawdy i liryzmu uwidoczniło się również w innych fotoreportażach, na przykład w słynnym cyklu „Cyganie”, który udokumentował życie Romów w Europie, czy reportażu „Wygnańcy” – kompilującym zdjęcia w latach 1968-1980. Fotografie połączył przekazany bezpośrednio bądź w podtekście motyw podróży, współczesnego koczownictwa, obserwowany z różnych punktów widzenia – czy to autora, czy bohatera danego obrazu.

Warto podkreślić, że po 1980 roku Koudelka zmienił perspektywę fotografowania i zaczął uwieczniać scenerię. Na warsztat wybrał sobie jednak krajobraz specyficzny, bo industrialny, powojenny, czyli wyraźnie zmieniony przez człowieka. Taki obraz sprawia wrażenie życia uśmierconego dosłownie przed momentem, przywodzi na myśl czynności wykonane „dopiero co”, zostawia namacalne doświadczenie działalności człowieka.

Josef Koudelka fotografował teatr realistyczny, groteskowy i wędrowny – jako rzeczywistą sztukę czy w wydaniu theatrum mundi. Zwracał szczególną uwagę na emocje aktorów i scenografię. Pozapolitycznym symbolem opozycji stał się wyłącznie w wyniku swoich fascynacji, w imię których był zdolny do wielu wyrzeczeń. Wystawa „Powroty” ugruntowuje wiedzę o historii kraju i porządkuje jego dorobek artystyczny, symbolicznie przyjmując „wygnańca” z powrotem do ojczyzny.

W oparciu o materiały:

https://magazin.aktualne.cz/kultura/josef-koudelka/r~f31789d6f47f11e7be860cc47ab5f122/?redirected=1521800202

https://www.magnumphotos.com/newsroom/society/josef-koudelka-exiles/

https://www.magnumphotos.com/newsroom/society/josef-koudelka-gypsies/

https://spolecnestoleti.cz/cs/akce/josef-koudelka-navraty