Debata II

POLITYKA ENERGETYCZNA DLA EUROPY

   
  

WARSZAWA
12 lutego 2007

Hotel Westin, Al. Jana Pawła II, 21

Komisja Europejska ogłosiła obszerny program działań służących ustanowieniu nowej polityki energetycznej dla Europy koncentrującej się wokół kwestii zapobiegania zmianom klimatu oraz zwiększania bezpieczeństwa dostaw energii i konkurencyjności w tej dziedzinie. Celem jest zaoferowanie użytkownikom energii w UE, zarówno obywatelom, jak i przedsiębiorstwom, rzeczywistego wyboru, a także pobudzenie znaczących inwestycji w obszarze energii. Jednolity rynek przyczyni się nie tylko do większej konkurencyjności, lecz też do zrównoważonego rozwoju i zapewnienia bezpieczeństwa.

Konferencja w Warszawie Polityka Energetyczna dla Europy, której gościem specjalnym był Andris Piebalgs, Komisarz Unii Europejskiej ds. Energii, jest polskim głosem wobec inicjatywy Komisji Europejskiej.

Debata odbyła się w ramach cyklu Drogi do Krynicy, przygotowanych przez Instytut Wschodni, organizatora Forum Ekonomicznego. Pogłębiając debaty, jakie poruszane są na Forum w Krynicy, Instytut organizuje specjalne konferencje poświęcone wybranym tematom, z udziałem polityków i ekspertów o uznanej renomie.

 

WNIOSKI Z KONFERENCJI 

WARSZAWA, 12 LUTEGO 2007 R.

1. Konferencja udzieliła odpowiedzi na dokument Komisji Europejskiej, opublikowany 10 stycznia 2007 roku.

2. W porównaniu z wiekiem ubiegłym, Unia Europejska stanęła wobec nowych wyzwań w dziedzinie polityki energetycznej. Potrzebujemy nowych rozwiązań politycznych, gwarantujących zrównoważoną, bezpieczną i konkurencyjną podaż energii. Ograniczonej dostępności zasobów ropy naftowej i gazu ziemnego towarzyszą rosnące zagrożenia spowodowane zmianami klimatycznymi. Jest oczywiste, że w przyszłości ceny energii wzrosną. Jednocześnie tania energia będzie miała kluczowe znaczenie dla konkurencyjności gospodarki europejskiej w skali globalnej.

3. Spełnienie oczekiwań Komisji Europejskiej wymagać będzie w najbliższej przyszłości ogromnych inwestycji, dla których istotne znaczenie będzie miało stworzenie stabilnych warunków finansowych i rynkowych. Należy też uwzględnić możliwość współfinansowania tych inwestycji z funduszy europejskich. Konieczne jest też znalezienie kompromisu pomiędzy wolnym rynkiem a regulacjami. Uwarunkowania polityczne nie powinny przy tym pomijać aspektów handlowych i rynkowych.

4. Unia Europejska musi odbudować, zrestrukturyzować i unowocześnić większą część swojego sektora energetycznego. Nie istnieje jakakolwiek jedynie słuszna odpowiedź na to wyzwanie. Europejska polityka energetyczna będzie musiała wypracować indywidualne rozwiązania, związane z konkretnymi warunkami i priorytetami każdego z Państw Członkowskich. Należy utrzymać szeroki zakres źródeł energii, z uwzględnieniem źródeł odnawialnych i energii jądrowej oraz poszanowaniem zasady subsydiarności. Ogromne znaczenie pod tym względem będzie miał wzrost wydajności zarówno w odniesieniu do produkcji, jak wykorzystania energii.

5. Na podstawie badań i innowacji, zgodnie ze Strategią Lizbońską, Europa może utrzymać swoją wiodącą pozycję w dziedzinie badań nad zaawansowanymi technologiami w celu zapewnienia Europie zrównoważonych, bezpiecznych i konkurencyjnych źródeł energii w przyszłości.

6. We współpracy ze Stanami Zjednoczonymi, Europa powinna wypracować rozwiązania, które będą wykorzystywane także w innych częściach świata, jak Azja, Afryka czy Ameryka Południowa. Będziemy współpracować ze Stanami Zjednoczonymi nad opracowaniem najbardziej wydajnych rozwiązań w dziedzinie energetyki, umożliwiających nam uniknięcie konsekwencji zmian klimatycznych.

Polityka Energetyczna dla Europy

Andris Piebalgs
Komisarz ds. Polityki Energetycznej

Według IEA, w przypadku realizacji dotychczasowego scenariusza światowe zapotrzebowanie na energię wzrośnie do 2030 r. o ponad 50%. Przewiduje się, że zapotrzebowanie na samą ropę naftową wzrośnie w tym okresie o 41%. Stały wzrost na tak wysokim poziomie jest zjawiskiem bez precedensu. Rezerwy ropy naftowej i gazu w coraz większym stopniu skupiają się w rękach kilku państw, które starannie je kontrolują za pośrednictwem państwowych monopolistycznych firm.

Potencjalne skutki takiej sytuacji muszą budzić obawy – nasza zależność od importowanej ropy naftowej i gazu rośnie. Obecnie importujemy około 50% energii. Jeśli nie podejmiemy odpowiednich działań do 2030 r., import wzrośnie do 65%, przy czym ten znaczny wzrost zapotrzebowania dotyczyć będzie zwłaszcza ropy naftowej i gazu.

Kolejnym poważnym problemem jest zmiana klimatu.  Przy obecnych tendencjach światowa produkcja CO2 wzrośnie do 2030 r. o 55%. Emisja CO2 w UE wzrośnie w tym okresie o 5%.

Co gorsza, obecny kierunek europejskiej polityki energetycznej nie przyczynia się do wzrostu europejskiej konkurencyjności. Koszty pracy są w UE wyższe od kosztów pracy u wielu pojawiających się konkurentów i sytuacja ta nie ulegnie zmianie; nie możemy jednak pozwolić na to, aby rosły nasze ogólne koszty kapitału. Potrzebna jest nam zatem gospodarka oparta na wiedzy – fundament inicjatywy lizbońskiej.

Pięćdziesiąt lat po powstaniu UE nie posiada wspólnej polityki energetycznej, która pozwoliłaby stawić czoła takim wyzwaniom. Dysponuje wprawdzie różnorodnymi środkami na rzecz liberalizacji, wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych i wzrostu efektywności energetycznej, nie da się ich jednak określić jako spójnego zestawu wzajemnie powiązanych zasad polityki.

Jest to paradoks, ponieważ od samego początku u podstaw UE leżała energia. Początkowa deklaracja z Messyny stwierdzała w 1955 r., że "W tym celu ministrowie uzgodnili następujące cele: …udostępnienie europejskim gospodarkom większej ilości energii po niższych cenach …". Pierwsze Traktaty EWG dotyczyły węgla, a następnie energii jądrowej – najważniejszych gałęzi energetyki w owym czasie. Jednak obecny Traktat UE nie zawiera konkretnych postanowień dotyczących energii.

Rada Europy i Parlament Europejski uznały potrzebę stworzenia nowej Europejskiej Polityki Energetycznej i zwróciły się do Komisji o przedstawienie propozycji, którą zaprezentowano 10. stycznia. Propozycja przewiduje najszerzej ze wszystkich, jakie kiedykolwiek podjęto, zakrojoną reformę europejskiej polityki energetycznej – reformę , która zasadniczo zmienia kierunek, w jakim zmierzamy. Pakiet energetyczny określa podstawowy strategiczny cel energetyczny oraz konkretny plan działań (jego zasadnicze elementy widzą Państwo za moimi placami).

Punktem wyjścia takiej polityki jest zatem podstawowa wizja: proponujemy zmianę kierunku naszej polityki energetycznej, tak aby umożliwić UE ograniczenie emisji gazów cieplarnianych do roku 2020 o 20%. w stosunku do poziomu z roku 1990 r.

Tę jednostronnie przyjętą redukcję o 20% należy postrzegać w kontekście konieczności podjęcia międzynarodowych działań na rzecz zapobiegania zmianom klimatu. Gdy takie międzynarodowe zaangażowanie zaistnieje, UE będzie musiała uczynić więcej, podnosząc docelową wielkość wspomnianej redukcji do 30% do roku 2030 oraz do  60-80% do roku 2050.

To wielkie wyzwanie: oznacza ni mniej ni więcej, jak to, iż UE przejmie na siebie rolę przywódcy w nowej światowej rewolucji przemysłowej, przyspieszając wprowadzanie zmian na rzecz rozwoju energetyki o niskim poziomie emisji tlenków węgla i na rzecz zasadniczego zwiększenia poziomu produkcji wykorzystywanej lokalnie energii ze źródeł gwarantujących niską emisję zanieczyszczeń.

Pierwszym etapem jest budowa Wewnętrznego Rynku Energii z prawdziwego zdarzenia. Bez Wewnętrznego Rynku Energii, który będzie charakteryzować się rzeczywistą, intensywną ogólnoeuropejską konkurencją, żaden z zasadniczych celów energetycznych UE nie zostanie osiągnięty.
 
Ceny będą wyższe niż to konieczne, mechanizm obrotu kwotami emisji nie będzie działać prawidłowo, a decydenci będą mieć możliwość i motywację to tego, by ograniczać inwestycje w nową infrastrukturę, połączenia między sieciami oraz moce produkcyjne, co zwiększy ryzyko wyłączeń i niepotrzebnych gwałtownych wzrostów cen energii.

Komunikat na temat Wewnętrznego Rynku Energii oraz końcowy Raport z analizy konkurencji w sektorze energii wykazują, iż obecne uregulowania i środki nie osiągnęły zamierzonych celów.

Pierwszy ze wspomnianych środków dotyczy rozdziału własności. Bez skutecznego oddzielenia sieci od konkurencyjnych działań istnieje nieuniknione ryzyko nie tylko dyskryminacji, lecz – co ważniejsze – potencjalne zniechęcanie pionowo zintegrowanych firm od dokonywania odpowiednich inwestycji w posiadane sieci. Porównując dwa rozpatrywane warianty, Komisja uważa, iż preferowanym rozwiązaniem powinno być rozdzielenie własności, zwłaszcza z uwagi na fakt, iż zmniejsza to potrzebę wprowadzania kosztownych i zbędnych uregulowań i jest jedynym mechanizmem, który może w rzeczywisty sposób wyeliminować czynniki zniechęcające do podejmowania nowych inwestycji. 

Po drugie, Komisja proponuje zwiększenie skuteczności regulacji dotyczących energii. Obecnie istnieją duże różnice między państwami członkowskimi w zakresie uprawnień i skuteczności działania krajowych organów regulujących kwestie energii. Należy je zatem ujednolicić, przyjmując w UE za podstawę najwyższe, a nie najniższe wspólne standardy. Ponadto, nie osiągnięto dostatecznego postępu w zakresie ujednolicenia standardów technicznych niezbędnych dla funkcjonowania międzynarodowego obrotu energią. Konieczne są tu zasadnicze zmiany.

Oprócz dwóch wymienionych, podstawowych środków, zaproponowano nowe w czterech dziedzinach:
• Jawności;
• Infrastruktury (połączenie elektroenergetyczne pomiędzy Niemcami, Polską i Litwą, a także połączenie z siecią morskich elektrowni wiatrowych w Europie Północnej – obejmujące Polskę, uznano z dwa z istotnych brakujących elementów infrastruktury, dla których powołani zostaną europejscy koordynatorzy); 
• Nowej Karty Odbiorcy Energii; 
• Bezpieczeństwa Sieci – Jak Państwo widzą na slajdzie za moimi plecami, trzeba zapobiegać niedawnym awariom sieci,  ponieważ dotyczą nas wszystkich i są niedopuszczalne.

Drugim zasadniczym obszarem nowej Europejskiej Polityki Energetycznej jest solidarność pomiędzy Państwami Członkowskimi, i bezpieczeństwo dostaw ropy naftowej, gazu i energii elektrycznej. Dodatkowo, oprócz stałego nadzoru nad wdrażaniem istniejących przepisów prawnych, Komisja zamierza wzmocnić istniejące mechanizmy solidarności w sytuacjach kryzysowych. Zbada w szczególności, jak usprawnić mechanizm strategicznych zapasów ropy naftowej IEA. Jeśli chodzi o strategiczne zapasy gazu, jest oczywiste, iż pomogłyby zapewnić bezpieczeństwo dostaw gazu i zapobiegałyby krótkoterminowym przerwom w jego dostawie, np. na skutek awarii gazociągów. Wymagałoby to jednak nowych, poważnych  inwestycji w nowe magazyny i w rurociąg.

Trzeci obszar konkretnych działań proponowanych przez Komisję dotyczy ambitnego programu w dziedzinie efektywności energetycznej na szczeblu międzynarodowym, szczeblu Wspólnoty, krajowym i lokalnym. W dniu 19. października 2006r. Komisja przyjęła Plan działań w dziedzinie efektywności energetycznej, którego celem jest obniżenie o 20% do 2020 r. naszego zużycia energii, co każdego roku pozwoli zaoszczędzić 100 miliardów euro i zmniejszyć emisję CO2 o około 780 milionów ton.

Mamy jeszcze ambitniejsze zamierzenia. Intencją Komisji jest opracowanie podstaw nowej międzynarodowej umowy w sprawie efektywności energetycznej, która połączy kraje OECD oraz najważniejsze kraje rozwijające się (takie jak Chiny, Indie i Brazylię).

Czwartym konkretnym obszarem jest energia ze źródeł odnawialnych. Wzrost produkcji energii ze źródeł odnawialnych jest koniecznym warunkiem realizacji naszych zasadniczych zamierzeń w sferze energetyki. Powinniśmy tego dokonać nawet wówczas, gdyby nie następowały zmiany klimatu. Obok zwiększenia efektywności energetycznej, energia odnawialna jest praktycznie jedynym sposobem, w jaki możemy zmniejszyć naszą rosnącą zależność od importowanych węglowodorów. 
Komisja proponuje w tym celu zobowiązanie się do zwiększenia do roku 2020 poziomu energii ze źródeł odnawialnych w UE do 20%. To niezwykle ambitne zamierzenie. Mimo uzgodnienia celu, jakim było w UE zapewnienie, by do 2010 r. 12% naszej energii pochodziło ze źródeł odnawialnych, najprawdopodobniej nie uda nam się przekroczyć poziomu 10%. Dlatego też Komisja proponuje nową rewolucję przemysłową w zakresie polityki energetycznej, zalecając ponad sześciokrotne zwiększenie w ciągu 12 lat poziomu wykorzystania odnawialnych źródeł energii w stosunku do obecnego poziomu.

Jednak, by to urzeczywistnić, potrzeba trzech rzeczy: 
• po pierwsze, rzeczywistego zaangażowania Państw Członkowskich, a nie tylko ich obietnic. Oznacza to konieczność wyznaczenia prawnie wiążących celów,
• po drugie, musimy obniżyć koszty energii ze źródeł odnawialnych,
• po trzecie, każde z Państw Członkowskich powinno mieć wyznaczone prawnie wiążące narodowe cele dotyczące energii ze źródeł odnawialnych. W ramach takich celów  powinny jednak posiadać swobodę decydowania o konkretnym zakresie wykorzystywania poszczególnych rodzajów energii: energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych, biomasy do ogrzewania i chłodzenia oraz biopaliw. Konieczne jest jednak wprowadzenie do 2020 r dla wszystkich Państw Członkowskich minimalnego, powszechnego, docelowego wymogu stosowania do 10% paliw ze źródeł odnawialnych.

Pragnę teraz powrócić do wyników badań. Mimo podwojenia nakładów w VII ramowym programie na rzecz energii w stosunku do VI programu, większy postęp osiągają USA, Japonia i Chiny. Europa traci tę szansę. Właśnie dlatego w 2007 r. Komisja przedstawi Europejski Strategiczny Plan Technologii Energetycznej. 
Wspomniany plan określa jasne cele i zamierzenia dotyczące europejskich badań i technologii, np. opracowanie biopaliw drugiej generacji, zapewnienie konkurencyjności produkcji energii elektrycznej w morskich elektrowniach wiatrowych, zapewnienie konkurencyjności energii wytwarzanej z fotoogniw dla okiełznania energii słonecznej oraz przyspieszenie postępów w tworzeniu reaktorów jądrowych czwartej generacji, a także przyszłej technologii fuzji jądrowej. To tylko przykłady. W 2007 r. proponujemy konkretny program skutecznej koordynacji istniejących zasobów, wykorzystywania ich w bardziej ukierunkowany i celowy sposób oraz – tam, gdzie jest to konieczne – większych inwestycji. Wiosenna sesja Posiedzenia Rady Europy w 2008 r. będzie musiała wysunąć w tym względzie ostateczne wnioski.

Pokrewną dziedziną, w której według przekonania Komisji należy dokonać istotnego postępu, jest dążenie do korzystania w przyszłości z energii pochodzącej z surowców kopalnych zapewniających niską emisję CO2. Mówiąc najprościej – bez czystego węgla oraz wychwytywania i magazynowania zanieczyszczeń, ziszczenie się prezentowanych przez naukowców, niezwykle pesymistycznych scenariuszy dotyczących globalnego ocieplenia, wydaje się niemal pewne. UE musi przedstawić jasną wizję wprowadzenia metod wychwytywania i składowania CO2, aby stworzyć korzystne rozwiązania w zakresie przepisów regulujących ich rozwój i podjąć w tym względzie działania w skali międzynarodowej.

Pragnę teraz przejść do roli energetyki jądrowej w Europejskiej Polityce Energetycznej. Po pierwsze – kilka faktów. Obecnie energia elektryczna z elektrowni jądrowych stanowi 30% całej energii elektrycznej w UE. Rodzi to poważne problemy związane z odpadami i ich odkażaniem, lecz jednocześnie jest obecnie największym w UE źródłem energii zapewniającym niską emisję tlenków węgla. Energetyka jądrowa to także:
• jedno z najtańszych źródeł energii o niskiej emisji tlenków węgla w UE,
• jej koszty są stosunkowo stabilne,
• rezerwy uranu wystarczą na wiele dziesięcioleci,
• są szeroko rozpowszechnione na całym świecie.

To do Państw Członkowskich należy decyzja o tym, czy polegać na energetyce jądrowej, czy nie. Jednak w przypadku obniżania poziomu produkcji energii w elektrowniach jądrowych w UE sprawą zasadniczej wagi jest, by takiej stopniowej redukcji towarzyszyło wprowadzanie innych źródeł energii gwarantujących niską emisję tlenków węgla; w przeciwnym razie niezwykle trudno będzie osiągnąć cel, jakim jest obniżenie emisji gazów cieplarnianych.

Krótko mówiąc: UE potrzebuje obiektywnej debaty w tej sprawie; jeśli pominąć wzrost efektywności wykorzystania energii – nie ma już łatwych wyborów w kwestii źródeł energii a problemy, w obliczu których stajemy, są olbrzymie.
Zadaniem na szczeblu UE powinien być dalszy rozwój najbardziej zaawansowanych struktur dla energii jądrowej w tych Krajach Członkowskich, które posiadają energetykę jądrową. Powinno to obejmować zarządzanie odpadami jądrowymi i ich odkażanie. UE powinna również kontynuować wysiłki na rzecz zapewnienia przestrzegania wyższych standardów w skali międzynarodowej.

Na koniec pragnę rozważyć potrzebę wspólnej Zewnętrznej Polityki Energetycznej UE. Globalne ocieplenie to globalny problem, a zwiększone bezpieczeństwo dostaw ropy naftowej i gazu można osiągnąć jedynie, podejmując działania o faktycznie międzynarodowym charakterze. UE może nadać tempo działaniom podejmowanym w tym zakresie, musi jednak zaangażować w takie działania USA, Chiny, Indię, Japonię i innych partnerów. Będzie to możliwe tylko wówczas, gdy Europa będzie mówić jednym głosem.

Wiele priorytetów zostało już określonych i przedyskutowanych przez głowy państw na ostatnim szczycie w Lahti oraz grudniowym posiedzeniu Rady Europy. Dotyczyło to wzmocnienia relacji z naszymi dostawcami, krajami tranzytowymi i państwami-odbiorcami. Pozwolą Państwo jednak, iż podkreślę znaczenie jednego z obszarów, w których niezbędny jest nowy impuls w sprawach dotyczących energetyki, a mianowicie Afryki.

Wiele z takich obszarów to nowi, pojawiający się producenci energii, a Europa ryzykuje tym, iż pozostanie w tyle jako partner w zakresie zrównoważonego rozwoju takich zasobów. W pierwszym rzędzie należy podjąć działania na rzecz rozwoju szeroko zakrojonego partnerstwa między Afryką a Europą, którego początkiem byłaby wspólna konferencja na najwyższym szczeblu w 2007 r.

Ponadto nowe osiągnięcia w zakresie energetyki, jakie dokonają się Europie w ciągu dwóch następnych dziesięcioleci, stwarzają realną szansę poprawy standardu życia w najuboższych państwach świata. Wiele z takich państw, podobnie jak Europa, uzależnionych jest od importu energii. Niedawne podwyżki cen ropy naftowej skutecznie zlikwidowały skutki pomocy w rozwoju udzielanej niektórym krajom. Zwłaszcza Afryka stwarza wyjątkową okazję do stosowania technik wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych w sposób konkurencyjny. To naprawdę okazja to stworzenia sytuacji korzystnej dla wszystkich – zwiększenie udziału energii ze źródeł odnawialnych i dostarczenie energii elektrycznej obywatelom niektórych spośród najuboższych państw świata. 
Wszystkie wspomniane elementy tworzą łącznie Plan działania – konkretną podstawę nowej Europejskiej Polityki Energetycznej. Mamy ambitne zamierzenia wobec Europy, mamy wizję Europy o:
• prosperującej i zrównoważonej gospodarce energetycznej,
• która wykorzysta okazje wynikające z konieczności zwalczania zagrożeń spowodowanych zmianą klimatu i globalizacją,
• o wiodącej pozycji w zakresie czystych i wydajnych technologii wytwarzania energii przy niskim poziomie emisji zanieczyszczeń;
• i która stanie się motorem powodzenia i w zasadniczy sposób przyczynia do wzrostu liczby miejsc pracy.