Bogactwa naturalne Ukrainy a kryzys

  • 19 maj 2014
  • Władysław Sokołowski

Zasoby naturalne Ukrainy, określane przez większość źródeł jako unikalne[1] pod względem różnorodności, wielkości i potencjalnych możliwości wydobycia lub wykorzystania, dzielą się na trzy grupy: zasoby energetyczne, rud metali i niemetaliczne. Tak zwana „baza mineralno-surowcowa” została w 90 % zbudowana w czasach ZSRR według ówczesnej metodologii systemowych prac poszukiwawczo-badawczych, pozostała część – w latach 1991-2013, głownie z inicjatywy i na koszt firm prywatnych. Dostępne informacje na temat bogactw naturalnych Ukrainy dość znacznie się różnią, co w państwach poradzieckich wynika z faktu, że część bazy (wyniki badań geologicznych, mapy, katalogi itd.), zostały umieszczone w rosyjskich centrach i tam znajdują się nadal. Abstrahując od kwestii prawa własności do wyników poszukiwań, warto podkreślić, że na terenie Ukrainy stwierdzono ok. 20 000 złóż i ok. 120 rodzajów kopalin użytkowych, z których 8 172 złoża z 94 rodzajami kopalin mają znaczenie przemysłowe, eksploatowanych jest natomiast 2 868 złóż, czym zajmuje się ponad 2 tys. przedsiębiorstw wydobywczych i przetwórczych[2].

Główne zasoby naturalne Ukrainy to: rudy żelaza, węgiel kamienny, rudy manganu, gaz ziemny, ropa naftowa, siarka, grafit, rudy tytanu, magnezu, uranu, chromu i niklu, aluminium, miedzi, cynku, ołowiu, metali ziem rzadkich oraz potas, sól kamienna, kaolin. Niezwykle ważnym bogactwem Ukrainy są żyzne gleby – czarnoziemy (40% światowych zasobów), a także wody mineralne i in. Złoża rud żelaza skoncentrowane są w rejonie Krzywego Rogu (w obwodach dniepropietrowskim i częściowo kirowogradzkim, 300 złóż o stwierdzonych zapasach w wysokości 18 mld t), Kerczu (na Półwyspie Krymskim, o zapasach 1,8 mld t), Krzemieńczuka w obwodzie połtawskim, o zapasach 4,5 mld t) oraz w rejonie biłozerskim (w obwodach: zaporoskim, o zapasach 3,5 mld t). Rudy manganu w basenie Nikowskim (w obwodach dniepropietrowskim i zaporoskim, o zapasach ponad 2 mld t), zaliczane są do największych w świecie. Rudy tytanu znajdują się w obwodach żytomierskim i dniepropietrowskim, rudy uranu – w obwodach kirowogradzkim i dniepropietrowskim, bogate złoża rzadkiego cynobru (siarczku rtęci) – w basenie donieckim i Zakarpaciu, rud niklu – w obwodzie kirowogradzkim, aluminium – w obwodzie dniepropietrowskim. Złoto występuje w Naddnieprzu, Nadazowiu, Donbasie i Zakarpaciu[3].

Pod względem wielkości zbadanych zasobów węgla kamiennego (ponad 54 mld t), Ukraina znajduje się na drugim miejscu w Europie i siódmym w świecie. Największe ilości węgla wysokoenergetycznego i koksującego znajdują się w Basenie Donieckim (Donbasie), lecz biorąc pod uwagę pogarszające się warunki wydobycia eksploatacja przenosi się na obszar Zachodniego Donbasu (obwód dniepropietrowski). Pewne ilości węgla (gorszej jakości), zalegają także w Basenie Lwowsko-Wołyńskim. Pokłady węgla brunatnego znajdują się głównie w Basenie Dnieprowskim (obwody: żytomierski, czerkaski, kirowogradzki, i dniepropietrowski), gdzie prowadzone jest wydobycie odkrywkowe na potrzeby miejscowej energetyki.

Ukraina posiada ponad 300 złóż gazu i ropy naftowej, zlokalizowanych w czterech regionach: na zachodzie, wschodzie i południu. Główne złoża występują w regionie dnieprowsko-donieckim, a także w obwodach: czernihowskim, połtawskim i charkowskim. W regionie karpackim eksploatowane są złoża w obwodzie iwano-frankowskim, ponadto przewiduje się wprowadzanie do eksploatacji nowych złóż w regionie wołyńsko-podolskim. W regionie nadczarnomorsko-krymskim zalegają złoża gazu (Krym), oraz ropy naftowej (Półwysep Kerczeński i południowa część obwodu odeskiego). W państwowym bilansie zapasów surowców energetycznych Ukrainy (ropy naftowej, gazu towarzyszącego i gazu ziemnego), znajduje się 2,3 mld t paliwa umownego, w tym – zapasów o charakterze przemysłowym – 1,4 mld t[4]. Szczególnie perspektywiczne złoża znajdują się na wybrzeżu i szefie Morza Czarnego i Morza Azowskiego, szacowane na 1,9 mld t paliwa umownego. Zapasy gazu ziemnego w Ukrainie wynoszą 1094 mld m³, natomiast zasoby – 4292 mld m³, zapasy ropy naftowej – 137 mln t, zasoby – 705 mln t, zapasy gazu towarzyszącego – 69 mln t, zasoby – 336 mln t. W akwenie Morza Czarnego i Morza Azowskiego zapasy gazu ziemnego wynoszą 48 mld m³, natomiast zasoby – 1751 mld m³, zapasy ropy naftowej – 3 mln t, zasoby – 156 mln t, zapasy gazu towarzyszącego – 1 mln t, zasoby – 186 mln t[5]. Duże oczekiwania wiąże się z rozpoczętymi niedawno poszukiwaniami gazu łupkowego w dwóch regionach Ukrainy. Ponadto, w wyniku badań geologicznych w latach 1988-1989 i 2002-2006 w rejonie Półwyspu Krymskiego odkryte zostały bogate i korzystnie położone złoża hydratów gazowych, których zasoby szacowane na co najmniej 100 trylionów m³ gazu[6] (więcej: str.).

Strategiczne dla Ukrainy znaczenie bogactw naturalnych oceniać można co najmniej w trzech wymiarach. Po pierwsze, są czynnikiem rozwoju narodowych gałęzi gospodarki: przemysłu wydobywczego, metalurgicznego, budowy maszyn, lotniczo-kosmicznego, stoczniowego, a także paliwowo-energetycznego. Po drugie, stanowią źródło znacznych dochodów z eksportu surowców i produktów częściowej ich przeróbki, co jednak przyczynia się do hamowania tempa gospodarki jako rezultatu działania tzw. „klątwy surowcowej”. W obu wymiarach, przez ponad dwie dekady nasilały swe oddziaływanie zespoły czynników kryzysowych, związanych z transformacją gospodarczą, prywatyzacją, wykorzystaniem czynnika ludzkiego i funkcjonowaniem organów władzy. 

Po trzecie, zasoby naturalne Ukrainy mogą gwarantować jej rosnącą niezależność od zewnętrznych dostawców nośników energii (zwłaszcza gazu ziemnego), a tym samym większy poziom bezpieczeństwa narodowego. Kwestia dostępu do obecnych i potencjalnych ukraińskich surowców energetycznych należy więc do głównych przyczyn rosyjskiej polityki konfrontacji z południowo-zachodnim sąsiadem oraz przyłączenia Półwyspu Krymskiego do Federacji Rosyjskiej. Nie tylko wzrost własnego wydobycia gazu przez Ukrainę, lecz przede wszystkim możliwości zagospodarowania złóż gazu, a w przyszłości gazohydratów w akwenach Morza Czarnego i Morza Azowskiego, które mogłyby zapewnić Ukrainie pozycję światowego eksportera gazu, doprowadziły do obecnego kryzysu rosyjsko-ukraińskiego.


 


[1] http://www.ukrinform.ua/rus/news/poleznie_iskopaemie_ukraini_infografika_1506730

 

[2] Ibidem.

 

[3] http://www.catalogmineralov.ru/deposit/ukraina/#

 

[4] http://www.naftogaz.com (2014.04.30)

 

[5] Ibidem.

 

[6] http://alligater.org/publ/3-1-0-369

 

 


  • 19 maj 2014
  • Władysław Sokołowski